تبلیغات منشور کوروش کبیر به شعر
جهان در سیاهی فرو رفته بود به بهبود گیتی امیدی نبود
نه شایسته بودی شهنشاه مرد رسوم نیاکان فراموش کرد
بناکرد معبد به شلاق و زور نه چون ما برای خداوند نور
پی کار ناخوب دیوان گرفت خلاف نیاکان به قربان گرفت
نکرده اراده به خوبی مهر در اویخت با خالق این سپهر
در آواز مردم به جایی رسید که کس را نبودی به فردا، امید
به درگاه مردوک یزدان پاک نهادند بابل همه سر به خاک
شده روزمان بدتراز روزپیش ستمهای شاهست هر روز بیش
خداوند گیتی و هفت آسمان ز رحمت نظرکرد بر حالشان
برآن شد که مردی بس دادگر به شاهی گمارد در این بوم وبر
چنین خواست مردوک تا درجهان به شاهی رسد کورش مهربان
سراسرزمینهای گوتی وماد به کوروش شه راست کرداردادمنم کوروش وپادشاه جهان به شاهی من شا دما ن مردمان
منم شاه گیتی شه داد گر نیاکان من شاه بود و پدر
روان شد سپاهم چو سیلاب ورود به بابل که در رنج وآزار بود
براین بود مردوک پروردگار که پیروز گردم دراین کارزار
سرانجام بی جنگ و خون ریختن به بابل درآمد ،سپاهی زمنرها کردم این سرزمین را زمرگ هم امید دادم همی ساز وبرگ
به بابل چو وارد شدم بی نبرد سپاه من آزار مردم نکرد
اراده است اینگونه مردوک را که دلهای بابل بخواهد مرامرا غم فزون آمد از رنجشان ز شادی ندیدم در آنها نشان
نبونید را مردمان برده بود به مردم چو بیدادها کرده بود
من این برده داری برانداختم به کار ستمدیده پرداختم
کسی را نباشد به کس برتری برابر بود مسگرولشکری
پرستش به فرمانم آزاد شد معابد دگر باره آباد شد
به دستور من صلح شد برقرار که بیزار بودم من از کارزار
به گیتی هر آن کس نشیند به تخت از او دارد این را نه از کار بخت
میان دو دریا در این سرزمین خراجم دهد شاه و چادر نشین
ز نو ساختم شهر ویرانه را سپس خانه دادم به آواره هانبونید بس پیکر ایزدان به این شهر آورده از هر مکان
به جای خودش برده ام هر کدام که دارند هر یک به جایی مقام
ز درگاه مردوک عمری دراز بخواهند این ایزدانم به راز
مرا در جهان هدیه آرامش است به گیتی شکوفایی دانش استغم مردمم رنج و شادی نکوست مرا شادی مردمان آرزوست
چو روزی مرا عمر پایان رسید زمانی که جانم ز تن پر کشیدنه تابوت باید مرا بر بدن نه با مومیایی کنیدم کفن
که هر بند این پیکرم بعد از این شود جزئی از خاک ایران زمین
متن منشور کوروش
. «كورش» (در بابلی: ‹كو- رَ – آش›)، شاه جهان، شاه بزرگ، شاه توانمند، شاه «بـابِـل» ‹با- بی- لیم›، شاه «سـومـر» ‹شو- مـِ- ری› و «اَكَّـد» ‹اَك- كـَ- دی- ای›، …
2. ... همه جهان
3. ... مرد ناشایستی به فرمانروایی كشورش رسیده بود.
4. او آیینهای كهن را از میان برد و چیزهای ساختگی بجای آن گذاشت.
5. معبدی بَدلی از نیایشگاه «اِسَـگیلَـه» ‹اِ- سَگ- ایلَـه› برای شهر «اور» ‹او- ریم› و دیگر شهرها ساخت.
6. او كار ناشایست قربانی كردن را رواج داد كه پیش از آن نبود ... هر روز كارهایی ناپسند میكرد، خشونت و بدكرداری.
7. او كارهای ... روزمره را دشوار ساخت. او با مقررات نامناسب در زنـدگی مـردم دخالت میكرد. اندوه و غم را در شهرها پراكند. او از پرستش «مَــردوك» ‹اَمَـر- اوتو› خدای بزرگ روی برگرداند.
8. او مردم را به سختی معاش دچار كرد. هر روز به شیوهای ساكنان شهر را آزار میداد. او با كارهای خشنِ خود مردم را نابود میكرد ... همه مردم را.
9. از ناله و دادخواهی مردم، «اِنـلیل/ ایـلّیل» خدای بزرگ (= مردوك) ناراحت شد ... دیگر ایزدان آن سرزمین را ترك كرده بودند. (منظور آبادانی و فراوانی و آرامش)
10. مردم از خدای بزرگ میخواستند تا به وضع همه باشندگان روی زمین كه زندگی و كاشانهاشان رو به ویرانی میرفت، توجه كند. مردوك خدای بزرگ اراده كرد تا ایزدان به «بابِـل» بازگردند.
11. ساكنان سرزمین «سـومِـر» و «اَكَّـد» مانند مردگان شده بودند. مردوك بسوی آنان متوجه شد و بر آنان رحمت آورد.
12. مردوك به دنبال فرمانروایی دادگر در سراسر همه كشورها به جستجو پرداخت. به جستجوی شاهی خوب كه او را یاری دهد. آنگاه او نام «كورش» پادشاه «اَنْـشان» ‹اَن- شـَ- اَن› را برخواند. از او بنام پادشاه جهان یاد كرد.
13. او تمام سرزمین «گوتی» ‹كو- تی- ای› را به فرمانبرداری كورش در آورد. همچنین همه مردمان «ماد» ‹اوم- مـانمَـن- دَه› را. كـورش با هر « سیاه سر» (همه انـسانها) دادگرانه رفتار كرد.
14. كورش با راستی و عدالت كشور را اداره میكرد. مردوك، خدای بزرگ، با شادی از كردار نیك و اندیشه نیكِ این پشتیبان مردم خرسند بود.
15. او كورش را برانگیخت تا راه بابل را در پیش گیرد؛ در حالی كه خودش همچون یاوری راستین دوشادوش او گام برمیداشت.
16. لشكر پر شمار او كه همچون آب رودخانه شمارش ناپذیر بود، آراسته به انواع جنگافزارها در كنار او ره میسپردند.
17. مردوك مقدر كرد تا كورش بدون جنگ و خونریزی به شهر بابل وارد شود. او بابل را از هر بلایی ایمن داشت. او «نَـبـونـید» ‹نـَ- بو- نـَ- اید› شاه را به دست كورش سپرد.
18. مردم بابل، سراسر سرزمین سومر و اَكَّـد و همه فرمانروایان محلی فرمان كورش را پذیرفتند. از پادشاهی او شادمان شدند و با چهرههای درخشان او را بوسیدند.
19. مردم سروری را شادباش گفتند كه به یاری او از چنگال مرگ و غم رهایی یافتند و به زندگی بازگشتند. همه ایزدان او را ستودند و نامش را گرامی داشتند.
20. منم «كـورش»، شاه جهان، شاه بزرگ، شاه توانمند، شاه بابِـل، شاه سومر و اَكَّـد، شاه چهار گوشه جهان.
21. پسر «كمبوجیه» ‹كـَ- اَم- بو- زی- یَه›، شاه بزرگ، شاه «اَنْـشان»، نـوه «كـورش» (كـورش یكم)، شاه بزرگ، شاه اَنشان، نبیره «چیشپیش» ‹شی- ایش- بی- ایش›، شاه بزرگ، شاه اَنشان.
22. از دودمـانی كـه همیشه شـاه بـودهاند و فـرمانـرواییاش را «بِل/ بعل» ‹بـِ- لو› (خداوند/ = مردوك) و «نَـبـو» ‹نـَ- بو› گرامی میدارند و با خرسندی قلبی پادشاهی او را خواهانند. آنگاه كه بدون جنگ و پیكار وارد بابل شدم؛
23. همه مـردم گامهای مرا با شادمانی پذیرفتند. در بارگاه پادشاهان بـابـل بر تخت شهریاری نشستم. مَردوك دلهای پاك مردم بابل را متوجه منكرد، زیرا من او را ارجمند و گرامی داشتم.
24. ارتش بزرگ من به صلح و آرامی وارد بابل شد. نگذاشتم رنج و آزاری به مردم این شهر و این سرزمین وارد آید.
25. وضع داخلی بابل و جایگاههای مقدسش قلب مرا تكان داد ... من برای صلح كوشیدم. نَـبونید، مردم درمانده بابل را به بردگی كشیده بود، كاری كه در خور شأن آنان نبود.
26. من بردهداری را برانداختم. به بدبختیهای آنان پایان بخشیدم. فرمان دادم كه همه مردم در پرستش خدای خود آزاد باشند و آنان را نیازارند. فرمان دادم كه هیچكس اهالی شهر را از هستی ساقط نكند. مردوك از كردار نیك من خشنود شد.
27. او بر من، كورش، كه ستایشگر او هستم، بر پسر من «كمبوجیه» و همچنین بر همه سپاهیان من،
28. بركت و مهربانیاش را ارزانی داشت. ما همگی شادمانه و در صلح و آشتی مقام بلندش را ستودیم. به فرمان مَردوك همه شاهانی كه بر اورنگ پادشاهی نشستهاند؛
29. و همه پادشاهان سرزمینهای جهان، از «دریای بالا» تا «دریای پایین» (دریای مدیترانه تا خلیج فارس)، همه مردم سرزمینهای دوردست، همه پادشاهان «آموری» ‹اَ- مور- ری- ای›، همه چادرنشینان،
30. مـرا خـراج گذاردند و در بـابـل بر من بـوسـه زدنـد. از ... تا «آشـــور» ‹اَش- شور› و «شوش» ‹شو- شَن›.
31. من شهرهای «آگادِه» ‹اَ- گـَ- دِه›، «اِشنونا» ‹اِش- نو- نَك›، «زَمبان» ‹زَ- اَم- بـَ- اَن›، «مِتورنو» ‹مـِ- تور- نو›، «دیر» ‹دِ- ایر›، سرزمین «گوتیان» و شهرهای كهن آنسوی «دجله» ‹ای- دیك- لَت› كه ویران شده بود را از نو ساختم.
32. فرمان دادم تمام نیایشگاههایی كه بسته شده بود را بگشایند. همه خدایان این نیایشگاهها را به جاهای خود بازگرداندم. همه مردمانی كه پراكنده و آواره شده بودند را به جایگاههای خود برگرداندم. خانههای ویران آنان را آباد كردم. همه مردم را به همبستگی فرا خواندم.
33. همچنین پیكره خدایان سومر و اَكَّـد را كه نَـبونید بدون واهمه از خدای بزرگ به بابل آورده بود؛ به خشنودی مَردوك به شادی و خرمی،
34. به نیایشگاههای خودشان بازگرداندم، بشود كه دلها شاد گردد. بشود، خدایانی كه آنان را به جایگاههای مقدس نخستینشان بازگرداندم،
35. هر روز در پیشگاه خدای بزرگ برایم خواستار زندگانی بلند باشند. بشود كه سخنان پر بركت و نیكخواهانه برایم بیابند. بشود كه آنان به خدای من مَردوك بگویند: ‘‘به كورش شاه، پادشاهی كه ترا گرامی میدارد و پسرش كمبوجیه جایگاهی در سرای سپند ارزانی دار.’’
36. بیگمان در روزهای سازندگی، همگیِ مردم بابل، پادشاه را گرامی داشتند و من برای همه مردم جامعهای آرام فراهم ساختم. (صلح و آرامش را به تمامی مردم اعطا كردم). . . . .
37. … غاز، دو اردك، ده كبوتر. برای غازها، اردكها و كبوتران…
38. ... باروی بزرگ شهر بابل بنام «ایمگور- اِنـلیل» ‹ایم- گور- اِن- لیل› را استوار گردانیدم ...
39. ... دیوار آجری خندق شهر را،
40. ... كه هیچیك از شاهان پیشین با بردگانِ به بیگاری گرفته شده به پایان نرسانیده بودند؛
41. ... به انجام رسانیدم.
42. دروازههایی بزرگ برای آنها گذاشتم با درهایی از چوب «سِدر» و روكشی از مفرغ ...
43. ...كتیبهای از پـادشاهی پیش از من بنام «آشور بانیپال» ‹آش- شور- با- نی- اَپ- لی›
44. ...
45. ... برای همیشه!
مفید و مختصر از هخامنشیان
به قدرت رسیدن پارسیها و سلسله هخامنشی ( ۳۳۰-۵۵۰ قبل از میلاد) یکی از وقایع مهم تاریخ قدیم است. اینان دولتی تأسیس کردند که دنیای قدیم را به استثنای دو سوم یونان در تحت تسلط خود در آوردند. شاهنشاهی هخامنشی را نخستین امپراتوری تاریخ جهان میدانند.
قلمرو هخامنشیان در دوران اوج خود
کشور و سرزمین
---------------------------------------------
پارسیها مردمانی آریایی نژاد بودند که مشخص نیست از چه زمانی به فلات ایران آمده بودند. آنان ازقوم آریایی پارس یا پارسواش بودند که درکتیبههای آشوری از سده نهم پیش از میلاد مسیح نام آنان آمده است. پارس ها همزمان با مادها به نواحی غربی ایران سرازیر شدند و پیرامون دریاچه ارومیه و کرمانشاهان ساکن گردیدند. با ضعف دولت عیلام، نفوذ قوم پارس به خوزستان و نواحی مرکزی فلات ایران گسترش یافت.
برای نخستین بار درسالنامههای آشوری سلمانسر سوم در سال ۸۳۴ ق. م، نام کشور « پارسوآ» در جنوب و جنوب غربی دریاچه ارومیه برده شدهاست. بعضی از محققین مانند راولین سن عقیده دارند که مردم پارسواش همان پارسیها بودهاند. تصور میشود اقوام پارسی پیش از این که از میان دورههای جبال زاگرس به طرف جنوب و جنوب شرقی ایران بروند، در این ناحیه توقف کوتاهی نمودند و در حدود ۷۰۰ سال پیش از میلاد در ناحیه پارسوماش، روی دامنههای کوههای بختیاری در جنوب شرقی شوش در ناحیهای که جزو کشور ایلام بود، مستقر گردیدند. از کتیبههای آشوری چنین استنباط میشود که در زمان شلم نصر ( ۷۱۳-۷۲۱ ق. م) تا زمان سلطنت آسارهادون (۶۶۳ ق. م)، پادشاهان یا امراء پارسوا، تابع آشور بودهاند. پس از آن درزمان فرورتیش (۶۳۲-۶۵۵ ق. م) پادشاه ماد به پارس استیلا یافت و این دولت را تابع دولت ماد نمود.
مردم و طوایف
---------------------------------------------
هرودوت میگوید: پارسیها به شش طایفه شهری و ده نشین و چهار طایفه چادرنشین تقسیم شدهاند. شش طایفه اول عبارتند از: پاسارگادیان، رفیان، ماسپیان، پانتالیان، دژوسیان و گرمانیان. چهار طایفه دومی عبارتند از: داییها، مردها، دروپیکها و ساگارتی ها. از طوایف مذکور سه طایفه اول بر طوایف دیگر، برتری داشتهاند و دیگران تابع آنها بودهاند.
پارس ها همزمان با مادها به نواحی غربی ایران سرازیر شدند و پیرامون دریاچه ارومیه و کرمانشاهان ساکن گردیدند. برای نخستین بار درسالنامههای آشوری سلمانسر سوم در سال ۸۳۴ ق. م، نام کشور (پارسوآ) در جنوب و جنوب غربی دریاچه ارومیه برده شدهاست. بعضی از محققین مانند راولین سن عقیده دارند که مردم پارسوا همان پارسیها بودهاند.
اقوام پارسی پیش از این که از میان دورههای جبال زاگرس به طرف جنوب و جنوب شرقی ایران بروند، در ناحیه پارسوآ توقف نمودند و در حدود سال ۷۰۰ پیش از میلاد در ناحیه پارسوماش، روی دامنههای کوههای بختیاری در جنوب شرقی شوش در ناحیهای که جزو کشور ایلام بود، مستقر گردیدند. بعدها با ضعف دولت عیلام، نفوذ قوم پارس به خوزستان و نواحی مرکزی فلات ایران گسترش یافت و رو به جنوب رفته اند.
مطابق منابع یونانی، در سرزمین کمنداندازان ساگارتی (زاکروتی، ساگرتی) (همان استان کرمانشاهان کنونی) مادی های ساگارتی میزیسته اند که شکل بابلی - یونانی شدهً نام خود یعنی زاگروس (زاکروتی، ساگرتی) را به کوهستان غرب فلات ایران داده اند. نام همین طوایف است که در اتحاد طوایف پارس نیز موجود است و خط پیوند خونی طوایف ماد و پارس منجمله از منشا همین طایفه ساگارتی ها (زاکروتی، ساگرتی) است، طوایف پارس قبل از حرکت به سوی جنوب دورانی طولانی را در مناطق ماد میزیستند و بعدها با ضعف دولت عیلام، نفوذ قوم پارس به خوزستان و نواحی مرکزی فلات ایران گسترش یافت و رو به جنوب رفته اند.
طبق نوشتههای هرودوت، هخامنشیان از طایفه پاسارگادیان بودهاند که در پارس اقامت داشتهاند و سر سلسله آنها هخامنش بودهاست. پس از انقراض دولت ایلامیان به دست آشور بنی پال، چون مملکت ایلام ناتوان شده بود پارسیها از اختلافات آشوریها و مادیها استفاده کرده و انزان یا انشان را تصرف کردند.
این واقعه تاریخی در زمان چیش پش دوم روی دادهاست. با توجه به بیانیههای کوروش بزرگ در بابل، میبینیم او نسب خود را به چیش پش دوم، میرساند و او را شاه انزان میخواند.
پس از مرگ چیش پش، کشورش میان دو پسرش « آریارومنه» پادشاه کشور پارس و کوروش که بعداً عنوان پادشاه پارسوماش، به او داده شد، تقسیم گردید. چون در آن زمان کشور ماد در اوج ترقی بود و هووخشتره در آن حکومت میکرد، دو کشور کوچک جدید التأسیس، ناچار زیر اطاعت فاتح نینوا بودند. کمبوجیه فرزند کوروش اول، دو کشور نامبرده را تحت حکومت واحدی در آورد و پایتخت خود را از انزان به پاسارگاد منتقل کرد.
شاهنشاهان هخامنشی
-------------------------------------------------------
مهمترین سنگنوشته هخامنشی از نظر تاریخی و نیز بلندترین آنها، سنگنبشته بیستون بر دیواره کوه بیستون است. سنگنوشته بیستون بسیاری از رویدادها و کارهای داریوش اول را در نخستین سالهای حکمرانی اش که مشکلترین سالها حکومت وی نیز بود،به طور دقیق روایت میکند. این سنگنوشته عناصر تاریخی کافی برای بازسازی تاریخ هخامنشیان را داراست.
به واقع با وجود فراوانی منابع میانرودانی، مصری، یونانی و لاتین نمیتوان با تکیه بر آنها نسبشناسی کاملی از خاندان هخامنشی از هخامنش تا داریوش را به دست آورد. برای این منظور متن سنگنوشته بیستون فرصت مناسبی را در اختیار مورخ قرار میدهد که در آن شاه شاهان نوشته بلند خود را با تایید مجدد رابطه اش با خاندان شاهنشاهی پارسیان آغاز میکند و به تدریج اخلاف خود را نام میبرد: ویشتاسپ، آرشام، آریارمنه، چیش پش و هخامنش. این تبارشناسی به دلایل مختلف مدتهای طولانی مورد ایراد قرار گرفته بود. زیرا در این فهرست نام دو نفر از شاهان هخامنشی که پیش از داریوش حکومت میکردند یعنی کوروش کبیر و کمبوجیه اول به چشم نمیخورد.
همین مسأله موجب شده است که مفسران سنگنوشته نسبت به محتوای سنگنوشته داریوش با شک و تردید نگاه کنند و او را غاصب پادشاهی هخامنشیان بدانند که با نوشتن این سنگنوشته سعی داشته است برای مشروعیت بخشیدن به حکومت خود از نگاه آیندگان، شجرنامه خود را دست کاری کند.
موافق نوشتههای هرودوت، لوحه نبونید پادشاه بابل، بیانیه کوروش بزرگ (استوانه کوروش)، کتیبه بیستون داریوش اول، و کتیبههای اردشیر دوم و اردشیر سوم هخامنشی، ترتیب شاهان این سلسله تا داریوش اول چنین بودهاست: (لازم به ذکر است درستی این جدول از هخامنش تا کوروش بزرگ مورد تردید است).
هخامنش
۱- چیش پش اول
۲- کمبوجیه اول
۳- کوروش اول
۴- چیش پش دوم
شاخه اصلی:
۵- کوروش بزرگ(دوم)
۶- کمبوجیه دوم ( فاتح مصر )
۷- کوروش سوم
۸- کمبوجیه سوم
شاخه فرعی:
آریا رومنه
ارشام
ویشتاسب
۹- داریوش بزرگ(اول)
با تحلیل کلی تمامی منابع میتوان به این شکل نتیجه گرفت. در ربع نخست سده ششم ق.م چیش پش پسر هخامنش حکمرانی پارس را به پسر بزرگترش آریارامنه اعطا کرد در حالی که پسر کوچکترش، کوروش اول به حکمرانی انشان منصوب شد. پس از مرگ آریارامنه، پسر وی آرشام جایگزین وی شد ولی پس از کوروش اول پسرش کمبوجیه اول و پس از او نیز پسر وی کوروش دوم جانشین او شد. این رویدادها در اواسط سده ششم پیش از میلاد به وقوع پیوست.
در این دوران، کوروش بزرگ توانست مادها را به تبیعت خود در آورد و به افتخار و ثروت دست یابد. مدتی بعد کوروش بزرگ بخشهای بزرگی از مناطق خاورمیانه را به تصرف خود در آورد. بعد از او نیز کمبوجیه راه فتوحات پدرش را ادامه داد و بر گستره شاهنشاهی هخامنشی افزود.
کمبوجیه در بازگشت از مصر فوت کرد. برخی دلیل مرگ وی را بیماری و برخی دیگر توطئه اطرافیان میدانند اما مسلم است که وی در مسیر بازگشت از مصر مرده است ولی دلیل آن تا کنون مکتوم باقی مانده است.
پس از مرگ کمبوجیه تاج سلطنتی به داریوش از شاخه فرعی هخامنشی میرسد. آنچه به نظر واقعی میرسد این است که داریوش در زمان حیات پدر و پدر بزرگش (آرشام پدر بزرگش یا پسرش ویشتاسب پدر داریوش )، و با موافقت آنها، حکومت را به دست گرفت. چرا که در زمان ساخت کاخ داریوش در شوش در اوایل حکمرانی وی، بر اساس اطلاعات الواح مکشوفه از پی بناها، این دو زنده بودند.
کوروش بزرگ
کمبوجیه
بردیای دروغین (گوماته مغ)
داریوش بزرگ
خشایارشا (خشیارشا)
اردشیر یکم (اردشیر درازدست)
خشایارشای دوم
سغدیانوس
داریوش دوم
اردشیر دوم
اردشیر سوم
اردشیر چهارم(ارسس)
داریوش سوم
سلطنت کوروش کبیر
--------------------------------------------
کوروش دوم، معروف به کوروش بزرگ یا کوروش کبیر (۵۷۶-۵۲۹
پیش از میلاد). در پارسی باستان Kuraush. این نام در كتیبههاى عیلامی،
Ku-rash و دركتیبههاى بابلی، Ku-ra-ash و در یونانی، Kuros آمده. صورت
لاتینی شدهٔ آن سیروس یا سایروس (Cyrus) و صورت عبری آن كورش (Koresh).
شاه پارسی، بهخاطر بخشندگی، بنیان گذاشتن حقوق بشر، پایه گذاری نخستین
امپراتوری چند ملیتی و بزرگ جهان، آزاد کردن بردهها و بندیان، احترام به
دینها و کیشهای گوناگون، گسترش تمدن و غیره شناخته شدهاست. کوروش
نخستین شاه ایران و بنیانگذار دورهٔ شاهنشاهی ایرانیان میباشد.
ایرانیان
کوروش را پدر و یونانیان، که وی ممالک ایشان را تسخیر کرده بود، او را
سرور و قانونگذار مینامیدند. یهودیان این پادشاه را به منزله مسحشده
توسط پروردگار بشمار میآوردند، ضمن آنکه بابلیان او را مورد تأیید مردوک
میدانستند . درباره شخصیت ذوالقرنین که در کتابهای آسمانی یهودیان،
مسیحیان و مسلمانان از آن سخن به میان آمده، چند گانگی وجود دارد و این که
به واقع ذوالقرنین چه کسی است به طور قطعی مشخص نشده . کوروش سردودمان
هخامنشی، داریوش بزرگ، خشایارشا، اسکندر مقدونی گزینههایی هستند که جهت
پیدا شدن ذوالقرنین واقعی درباره آنها تحقیقاتی صورت گرفته، اما با توجه
به اسناد و مدارک تاریخی و تطبیق آن با آیات قرآن، تورات، و انجیل تنها
کوروش بزرگ است که موجهترین دلایل را برای احراز این لقب دارا میباشد.
هرودوت
و کتزیاس، افسانههای عجیبی درباره تولد و تربیت کوروش بزرگ ( ۵۳۹-۵۹۹ ق.
م) روایت کردهاند. اما آنچه از لحاظ تاریخی قابل قبول است این است که
کوروش پسر حکمران انشان، کمبوجیه دوم و مادر او ماندانا دختر ایشتوویگو
پادشاه ماد میباشد.
در سال ۵۵۳ ق. م کوروش بزرگ همه پارسها را
بر علیه ماد برانگیخت. در جنگ بین لشکریان کوروش و ماد، عدهای از سپاهیان
ماد به کوروش پیوستند و در نتیجه سپاه ماد شکست خود. پس از شکست مادها،
کوروش در پاسارگاد شاهنشاهی پارس را پایه گذاری کرد، سلطنت او از ۵۳۹-۵۵۹
ق.م. است.
کوروش بزرگ که سلطنت ماد را به دست آورد و بعضی از
ایالات را به وسیله نیروی نظامی مطیع خود ساخت، همان سیاست کشور گشایی را
که هووخشتره آغاز نموده بود ادامه داد.
کوروش بزرگ دارای دو هدف
مهم بود: در غرب تصرف آسیای صغیر و ساحل بحر الروم که همهٔ جادههای بزرگی
که از ایران میگذشت به بنادر آن منتهی میشد و از سوی شرق، تأمین امنیت.
در
سال ۵۳۸ پ.م. کوروش بزرگ پادشاه ایران، بابل را شکست داد و آن سرزمین را
تصرف کرد و برای نخستین بار در تاریخ جهان فرمان داد که هرکس در باورهای
دینی خود و اجرای مراسم مذهبی خویش آزاد است، و بدینسان کورش بزرگ اصل
سازگاری بین ادیان و باورها را پایه گذاری کرد و منشور حقوق بشر را بنیان
نهاد. کورش به یهودیان اسیر در بابل، امکان داد به سرزمین یهودیه باز
گردند، شماری از آنان به سرزمین ایران کوچ کردند.
گسترش کشور و سرزمین
---------------------------------------------------------
در
جنگی که بین کوروش کبیر و کرزوس پادشاه لیدیه درگرفت،کوروش در «کاپادوکیه»
به کرزوس پیشنهاد کرد که مطیع پارس شود، کرزوس این پیشنهاد را قبول نکرد و
جنگ بین طرفین آغاز گردید. در اولین برخورد، فتح با کرزوس بود، بالاخره در
جنگ شدیدی که در محل «پتریوم» پایتخت هیتها اتفاق افتاد، کرزوس به سمت
سارد فرا کرد و در آنجا متحصن شد، کوروش شهر را محاصره کرد و کرزوس را
دستگیر کرد، لیدیه تسخیر شد و به عنوان یکی از ایالات ایران به شمار آمد،
پس از تسخیر لیدی کوروش متوجه شهرهای یونانی شد و از آنها نیز، تسلیم به
قید و شرط خواست که یونیان رد کردند.در نتیجه شهرهای یونانی یکی پس از
دیگری تسخیر شدند. کوروش فتح آسیای صغیر را به پایان رساند و سپس متوجه
سرحدات شرقی شد، زرنگ و رخج مرو و بلخ یکی پس از دیگری در زمره ایالات
جدید درآمدند. کوروش از جیحون عبور کرد و به سیحون که سرحد شمال شرقی کشور
تشکیل میداد، رسید و در آنجا شهرهایی مستحکم، به منظور دفاع از حملات
قبایل آسیای مرکزی بنا کرد. کوروش در بازگشت از سرحدات شرقی، عملیاتی در
طول سرحدهای غربی انجام داد. ضعف بابل، به واسطه بی کفایتی نبونید، سلطان
بابل و فشارهای مالیاتی، کوروش را متوجه بابل کرد، بابل بدون دفاع سقوط
کرد و پادشاه آن دستگیر شد. کوروش در همان نخستین سال سلطنت خود در بابل،
فرمانی مبنی بر آزادی یهودیان از اسارت و بازگشت به وطن و تجدید بنای معبد
خود در بیت المقدس انتشار داد.
نام سرزمینهای تابع ، در كتیبه أی
متعلق به مقبره داریوش كه در نقش رستم می باشد ، به تفصیل این گونه آمده
است : ماد ، خووج ( خوزستان ) پرثوه ( پارت ) ، هری ب و ( هرات ) ، باختر
، سغد ، خوارزم، زرنگ ، آراخوزیا ( رخج ، افغانستان جنوبی تاقندهار ) ،
ثته گوش ( پنجاب ) ، گنداره ( كابل ، پیشاور ) ، هندوش ( سند ) ، سكاهوم
وركه ( سكاهای ماورای جیحون ) ، سگاتیگره خود ( سکاهای تیز خود ، ماورای
سیحون ) ، بابل، آشور ، عربستان ، مودرایه ( مصر ) ، ارمینه ( ارمن ) ،
كته په توك ( كاپادوكیه ،بخش شرقی آسیای صغیر ) ، سپرد ( سارد ، لیدیه در
مغرب آسیای صغیر ) ، یئونه ( ایونیا ، یونانیان آسیای صغیر )، سكایه
تردریا ( سکاهای آن سوی دریا : كریمه ، دانوب ) ، سكودر ( مقدونیه ) ،
یئونه تك برا ( یونانیان سپردار: تراكیه ، تراس ) ، پوتیه ( سومالی ) ،
كوشیا ( كوش ، حبشه ) ، مكیه ( طرابلس غرب ، برقه ) ، كرخا ( كارتاژ ،
قرطاجنه یا كاریه در آسیای صغیر ).
مرگ کوروش کبیر
--------------------------------------------
در
اثر شورش ماساژتهای نیمه صحرا گرد، که یک تیره سکاها در آن طرف رودخانه
آراکس بودند، مرزهای شمال شرقی مورد تهدید قرار گرفت. کوروش بزرگ، کمبوجیه
را به عنوان شاه بابل انتخاب کرد و به جنگ رفت. در ابتدا موفقیتهایی بدست
آورد اما ملکه تومیریی او را به داخل سرزمین خود کشاند و کوروش درنبرد
سختی، شکست خورد و زخم برداشت و بعد از سه روز درگذشت. 8) 8)
جسد وی را به پاسارگاد آوردند و درمقبرهای دفن کردند. پس از مرگ کوروش بزرگ، فرزند ارشد او کمبوجیه به سلطنت رسید.
سلطنت کمبوجیه
------------------------------------------------
کمبوجیه،
هنگامی که قصد لشگرکشی به سوی مصر را داشت، از ترس توطئه دستور قتل برادرش
بردیا را صادر کرد. در راه بازگشت کمبوجیه از مصر، یکی از موبدان دربار به
نام گئومات مغ، که شباهت به بردیا داشت، خود را به جای بردیا قرار داده و
پادشاه خواند.
کمبوجیه با شنیدن این خبر در هنگام بازگشت، از فرت
ناراحتی بر اسب پرید و شمشیرش در بدنش فرو رفت که بر اثر همین زخم نیز
درگذشت (۵۲۱ پ. م.). کمبوجیه در بازگشت از مصر فوت کرد. ولی برخی دلیل مرگ
وی را بیماری و برخی دیگر توطئه اطرافیان میدانند اما مسلم است که وی در
مسیر بازگشت از مصر مرده است ولی دلیل آن تا کنون مکتوم باقی مانده است.
پس از مرگ کمبوجیه کسی وارث پادشاهی هخامنشیان نبود.
کوروش بزرگ،
در بستر مرگ، بردیا را به فرماندهی استانهای خاوری شاهنشاهی ایران گماشت.
کمبوجیه دوم، پیش از رفتن به مصر، از آنجا که از احتمال شورش برادرش
میترسید دستور کشتن بردیا را داد. مردم از کشته شدن او خبر نداشتند و در
سال ۵۲۲ پ. م. شخصی به نام گوماته مغ خود را به دروغ بردیا نامید و اعلام
شاه بودن کرد. چون مردم بردیا را دوست داشتند و به سلطنت او راضی بودند و
از طرفی هیچ کس از راز قتل بردیا مطلع نبود، دل از سلطنت کمبوجیه برداشتند
و سلطنت بردیا(گئوماتا) را با جان و دل پذیره شدند و این همان اخباری بود
که در سوریه به گوش کمبوجیه رسید و سبب خود کشی او شد.
در متون
تاریخی از وی به عنوان بردیای دروغین یاد شده است. در کتیبه بیستون نزدیک
کرمانشاه گوماته مغ زیر پای داریوش بزرگ نشان داده شده است . داریوش شاه
که از سوی کوروش بزرگ به فرمانداری مصر برگزیده شده بود پس از دریافتن
ماجرا به ایران می آید و بردیای دروغین را از پای درآورده به تخت می
نشیند.
کارهای گوماته مغ سبب سوء ظن درباریان هخامنشی شد که در
رأس آنان داریوش پسر ویشتاسب هخامنشی بود. هفت تن از بزرگان ایران که
داریوش بزرگ نیز در شمار آنان بود توسط یکی از زنان حرمسرای گئوماتا که
دختر یکی از هفت سردار بزرگ ایران بود و موفق به دیدن گوشهای بریده او شده
بود پرده از کارش برکشیدند و روزی به قصر شاهی رفتند و نقاب از چهره اش
برگرفتند و با این خیانت بزرگ او و برادرش و محارم او که به دربار راه
یافته بودند نابود کردند و هم در آنروز عده زیادی از مغان را به قتل
رساندند وبه سلطنت هفت ماهه او خاتمه بخشید.
-----------------------------------------------------------
سلطنت داریوش بزرگ
----------------------------------------------------
داریوش(به پارسی باستان: 
) 
داریوش کبیر (داریوش
اول، داریوش بزرگ) (۵۴۹-۴۸۶ ق. م.) سومین پادشاه هخامنشی (سلطنت از ۵۲۱ تا
۴۸۶ ق. م.). فرزند ویشتاسپ (گشتاسپ)بود. ویشتاسپ فرزند ارشام و ارشام پسر
آریارمنا بود.
ویشتاسپ پدر او در زمان كورش ساتراپ (والی) پارس بود.
داریوش در آغاز پادشاهی با مشكلات بسیاری روبرو شد. غیبت کمبوجیه از ایران
چهار سال طول كشیده بود. گئومات مغ هفت ماه خود را به عنوان بردیا برادر
كمبوجیه بر تخت مستقر ساخته و بینظمی و هرج و مرج را در كشور توسعه داده
بود. در نقاط دیگر كشور هم كسان دیگر بدعوی اینكه از دودمان شاهان پیشین
هستند لوای استقلال برافراشته بودند. شرحی كه از زبان داریوش در کتیبه
بیستون از این وقایع آمده جالب است و سرانجام همه بكام او پایان یافت.
داریوش این پیروزیها را در همه جا نتیجهء لطف اهورامزدا میداند، میگوید:
«هرچه كردم بهرگونه، به اراده اهورامزدا بود. از زمانیكه شاه شدم،
نوزده جنگ كردم. به اراده اهورامزدا لشكرشان را درهم شكستم و ۹ شاه را
گرفتم... ممالكی كه شوریدند دروغ آنها را شوراند. زیرا به مردم دروغ
گفتند. پس از آن اهورامزدا این كسان را بدست من داد و با آنها چنانكه
میخواستم رفتار كردم. ای آنكه پس از این شاه خواهی بود با تمام قوا از
دروغ بپرهیز. اگر فكر كنی: چه كنم تا مملكت من سالم بماند، دروغگو را
نابود كن...».
طبیبی بنام دموک دس كه در دستگاه اریتس بود و به
اسارت بزندان داریوش افتاده بود، هنگامی كه زخم پستان آتوسا دختر کورش و
زن داریوش را درمان میكرد او را واداشت كه داریوش را به لشكركشی بسرزمین
یونان ترغیب كند. باید خاطرنشان ساخت كه این پزشك، یونانی بود و داریوش او
را از بازگشت بوطن محروم كرده بود. دموك دس بملكه گفته بود كه خود او را
بهعنوان راهنمای فتح یونان به داریوش معرفی كند و بگوید كه شاه با داشتن
چنین راهنمایی بخوبی میتواند بر یونان چیره شود. این طبیب یونانی خود را
بهمراه هیأتی از پارسیان به روم و یونان رساند و در آنجا بخلاف میل
داریوش، در شهر كرتن كه میهن اصلی او بود ماند و دیگر به ایران نیامد و
هیأت پارسی كه برای آشنا شدن بوضع یونان و فراهم كردن زمینهء تسخیر آن
دیار رفته بود بینتیجه بمیهن بازگشت.
داریوش پس از فرونشاندن
شورشهای داخلی و سركوبی یاغیان، تشكیلات كشوری و اداری منظمی بوجود آورد
كه براساس آن تمام كشورها و ایالات تابع شاهنشاهی او بتوانند با یكدیگر و
با مركز شاهنشاهی مربوط و از نظر سازمان اداری هماهنگ باشند.
لشكركشی
داریوش به اروپا: در ازمنهء مختلف تاریخی قبایل آریایی سكاها در نقاط
مختلف سرزمین وسیعی كه از تركستان روس تا كنارهء دانوب، در مركز اروپا
امتداد داشت مسكن داشتند. بطور كلی از نظر تمدن در مرحلهء پاینی بودهاند.
هرودت در شرح حمله داریوش به سكائیه نوشته است كه سكاها از جنگ با او
احتراز كردند و بداخل سرزمین خود عقب نشستند و چون بیابان وسیع در پیش پای
آنها بود، آنقدر داریوش را بدنبال خود كشیدند كه او از ترس قحطی آذوقه
تصمیم گرفت به ایران برگردد. اما با اینكه در این حمله پیروزی شاهانهای
بدست نیاورد سكاها را برای همیشه از حمله به ایران و ایجاد زحمت برای مردم
شمال این آب و خاك منصرف ساخت.
تسخیر هند: داریوش متوجه پنجاب و سند
شد. در سال ۵۱۲ ق. م. ایرانیان از رود سند گذشتند و قسمتی از سرزمین هند
را گرفتند داریوش فرمان داد تا كشتیهایی بسازند و از طریق دریای عمان به
پنجاب و سند بروند. این دو نقطهء زرخیز و پرثروت برای ایران آنروز بسیار
مهم بود. این چیرگی پارسیان در تاریخ هند مبدأ دوران تازهای گردید و
سرنوشت هند را دگرگون ساخت.
داریوش ولیعهد خود را برگزید و هنگامی كه
آخرین تداركات خود را برای جنگ مصر و یونان میدید پس از ۳۶ سال پادشاهی
درگذشت. این واقعه در سال ۴۸۶ ق. م. بوده است. آرامگاه داریوش اول در
فاصله چهارهزار و پانصد متری تخت جمشید، در نقش رستم در مرودشت فارس
(نزدیک شیراز) است.
در زمان او حدود متصرفات شاهنشاهی ایران از یك سو به چین و از سوی دیگر به قلب اروپا و افریقا میرسید.
کارهای بزرگ به فرمان داریوش
------------------------------------------------------
1.ساختن کاخ معروف به تخت جمشید در فارس فعلی . که اتمام ان در زمان سلطنت خشایار شا و اردشیر بود و پنجاه سال طول کشید.
2. ضرب دو نوع سکه طلا بنام (داریک) و سکه نقره بنام (سیکلو) .
3. در سال 514 ق.م. یعنی در سال اول سلطنت خط (ارامی) فنیقی را جانشین خط میخی کرد.
4. تعلیمات اجباری و رایگان را برای تمام مردم با خط جدید ارامی اجرا نمود.
5. اجرای نظام وظیفه را که در زمان (هووه خشتره) پادشاه ماد ابتکار شده بود ادامه داد.
6. تاسیس مدارس صنعتی در کشور ایران بزرگ.
7.
ایجاد و ساختمان جاده شوسه بسیار پهن با زیر سازی سنگ فرش که از دریای
مرمره در ترکیه کنونی شروع می شود و به هندوستان خاتمه می یابد.
8.
در سال 504 ق.م. جاده شوسه دیگر (در سال دهم سلطنت) را که از کشور چین در
شرق ایران بزرگ شروع می شد و از خراسان رد می شد و معروف به جاده ابریشم
می باشد ایجاد نمود.
9. تشکیل صندوق پس انداز در مورد متخصصین و
کارگران بخصوص نسبت به انان که در ساختمان کاخ معروف پرسپولیس (تخت جمشید)
در نزدیکی شهر شیراز فعلی در استان فارس که داریوش به شرح قسمت اول همین
مرقومه در سال اول سلطنت خود شروع کرد.
10. تغییرتقویم که شرح ان بسیار مفصل است.
11.
دستور ترجمه (اوستا) از زبان باختری به زبان فارسی طبق کتیبه یافت شده در
بهستون (باختر در ان زمان به معنای شمال بوده است و استان خراسان بزرگ را
تشکیل میداده است.)
12.رعایت تمام محاسبات نجومی در ساختمان پرسپولیس
که داریوش از اطلاعات خود در زمان فرمانروایی خود در مصر و بر اساس
محاسبات رعایت شده در ساختمان هرم معروف بنام (فوکو) مورد نظر بوده اقتداء
نموده است.
13. انتخاب هفته و تایید ان که توسط بابلی ها ابداع شده
بود با استناد به هفت ستاره متحرک شناخته شده در ان زمان.(با توضیح به این
که در ان زمان خورشید را جزء ستاره های متحرک میدانستند.)
14. وضع
قوانین و مقررات مخصوص مالیاتی بر مبنای احتیاجات اجتماع و ایجاد
سازمانهای بزرگ و قوی جهت اجرای صحیح و دقیق وصول مالیات حقه مودیان.
15. سرباز گیری و اجرای مقررات نظام وظیفه عمومی برای تمام استانهای ایران بزرگ.
16. تاسیس سازمان اب و ابرسانی به نام ( اوتر.)
17. ایجاد سازمان بسیار دقیق و مجهز پست و اطلاع رسانی به صورت چا پار خانه.
18.ایجاد
سیستم ابتکاری بسیار بزرگ در امر خبر رسانی بر حسب مقتضیات و امکانات علمی
جهان به وسیله استفاده از بیرق های رنگین در روز و استفاده از روشنایی
چراغ های مخصوص مخابراتی در شب ها به صورت رمزی و اسراری. به علاوه
استفاده از کبوتر های نامه بر.
19. تاسیس سازمان ثبت املاک با اقتباس
از کشور مصر( که از 3500 سال ق.م. وجود داشته است.) بخصوص با تهیه نقشه
کامل املاک به کمک هندسه و تسلیم سند مالکیت اراضی کشاورزی مخصوص به
صاحبان آنان. با توضیح به این که این قانون بسیار پیشرفته اساساً به منظور
تضمین حقوق کشاورزانی که اراضی کشاورزی را به آنان جهت امرار معاش مردم به
صورت بلاعوض و مجانی (هبه) از طرف دولت واگذار می نمودند مورد استفاده
قرار می دادند.
20. تاسیس و اجرای سیستم آمار کامل تمام اتباع ایران
بزرگ که حاوی خصوصیات مردم بود حتی برای احشام و انعام ذی قیمت مملکت
مانند اسبان تلقیح شده برای ارتش به نحوی که هیچیک از آنان بدون هویت
نمانند.
21. ثبت و ضبط کلیه اطلاعات در مورد تمام انهار و رود خانه
ها و دریا ها و میزان آبدهی قنات ها و تغییرات جوّی در آن ها طبق صورت های
کامل و بخصوص ابتکار و ابداع واحد اندازه گیری میزان و حجم آب ها.
22.
سد سازی روی رود خانه ها به منظور جلو گیری از کم آبی و بی آبی در فصول
پاییزی و مبارزه با قطحی و گرسنگی مردم با محاسبات دقیق ساختمانی مخصوص سد
ها در تمام کشور های تحت تابعیت ایران بخصوص در کشور های گرمسیر مانند
جنوب ایران و حتی کشور هندوستان که اغلب با قحطی و مرگ و میر غالب اهالی
توام بود.
23. داریوش اساس برده داری را در ایران بزرگ ممنوع کرد.
داریوش هیچگاه از مردم و قوای شکست خورده برده نمی گرفت. در صورتی که در
همان زمان در کشور یونان بردگان خود کشور یونان نیز بردگان دارای هیچیک از
حقوق انسانی نبودند.
24. داریوش بتمام افسران و سربازان هم حقوق میداد و هم برای خانواده افسران و سربازان باز مانده جنگی مستمری تا آخر عمر میداد .
25.
ابداع مهم دیگر داریوش نصب دکل های مخابراتی در تمام مسیر حرکت قشون بود
تا شخصا از تمام جریانات بفوریت با خبر باشد. نصب این دکل ها علاوه بر برج
های پیغام رسانی در زمان عادی و صلح بود.
26. داریوش مقرر کرد که آب خوراکی سپاهیان در موقع جنک هم باید جوشانده شود .
27. داریوش بموازات احداث شهر های بزرگ نسبت به حفر قنات ها بسیار مصربود.
28.
اهدای اراضی کشاورزی بمردم در زمان حکومت هخامنشیان از اقدامات مهم بشمار
میرفت .هم داریوش و هم خشایارشاه هیچگاه مالک و متصرف اراضی کشاورزی
نبودند.
29. یکی از مهمترین و کار
آترین ابداعاتی که داریوش در پیرو اجرای سیاست بین المللی کوروش کبیر به
بهترین وجه اجرا نمود؛ اعزام سفرای کار آموخته بسایر کشور های همسایه ومهم
ایران بزرگ آن زمان بود. سفرای حسن نیت مرقوم وظیفه داشتند که با طبقات
مختلف آن کشور ها تماس های مرتب داشته باشند ودر اطراف سیستم دموکراسی
واقعی که در کشور بزرگ ایران وجود دارد آگاه نمایند؛ و در عین حال مردم آن
کشور هارا از اعتقادات و خصایص اخلاقی دستگاه حاکمه دولت ایران بخصوص شخص
پادشاه و اعتقاد به راستگویی وراست اندیشی در تایید منشورآزادی نوع بشر
توسط کوروش بزرگ واحترام به معتقدات مذهبی وآیین و رسوم ملت ها را تبلیغ
نمایند. نکته بسیار مهم در این رویداد تاریخی ایناست که سفرای حسن نیت
ابتکاری داریوش بزرگ از مصونیت سیاسی در تمام کشور ها بر خورداد بودند و
در حقیقت همان ( کور دیپلوماتیک) کنونی بودند.
---------------------------------------
وضع اجتماعی و اقتصادی در دوره هخامنشی
-------------------------------------------------------------------
کورش
در دوران زمامداری خود،از سیاست اقتصادی و اجتماعی عاقلانهای که کمابیش
مبتنی برمصالح ملل تابعه بود، پیروی میکرد. از این جملة او که میگوید:
«رفتار پادشاه با رفتار شبان تفاوت ندارد، چنانکه شبان نمیتواند از گله
اش بیش از آنچه به آنها خدمت میکند، بردارد. همچنان پادشاه از شهرها و
مردم همانقدر میتواند استفاده کند که آنها را خوشبخت میدارد.» و نیز از
رفتار و سیاست عمومی او، بخوبی پیداست که وی تحکیم و تثبیت قدرت خود را در
تأمین سعادت مردم میدانست و کمتر در مقام زراندوزی و تحمیل مالیات برملل
تابع خود بود. او در دوران کشورگشایی نه تنها از قتل و کشتارهای فجیع
خودداری کرد بلکه به معتقدات مردم احترام گذاشت و آنچه را که از ملل مغلوب
ربوده بودند، پس داد « موافق تورات، پنجهزار و چهار صد ظرف طلا و نقره را
به بنی اسرائیل رد میکند، معابد ملل مغلوبه را میسازد و میآراید.» و به
قول گزنفون، رفتار او طوری بوده که « همه میخواستند جز ارادة او چیزی بر
آنها حکومت نکند.» کمبوجیه با آنکه از کیاست کورش نصیبی نداشت و از سیاست
آزاده نشانة وی پیروی نمیکرد، در دوران قدرت خود به اخذ مالیات از ملل
مغلوب مبادرت نکرد بلکه مانند کورش کبیر به اخذ هدایایی چند قانع بود، ولی
این سیاست از آغاز حکومت داریوش تغییر کلی یافت و پس از سپری شدن دوران
حیات داریوش، روزبروز، بر سنگینی مالیات افزوده شد و این روش دور از حزم و
خرد تا پایان حکومت هخامنشی ادامه یافت.
ریچارد ن. فرای ضمن بحث
در پیرامون اوضاع اقتصادی دوران هخامنشی مینویسد: « باجها و مالیاتهای
حکومت هخامنشی بسیار فراوان بود. چنین مینماید که حقوق بندر و باج بازار
و عوارض دروازه و راه و مرز به گونههای متعدد، و باج چهارپایان و جانوران
خانگی که گویا ده درصد بود، و همچنین باجهای دیگری، برقرار بود. شاه در
نوروز، پیشکش میگرفت و هرگاه سفری میکرد رنجی بیشتر بر مردم محل تحمیل
میشد. بیشتر این پیشکشها و باجهای گوناگون به صورت پول و یا جنس پرداخته
میشد. بیگاری برای ساختن و ترمیم راهها و ساختمانهای مورد استفاده عموم
مردم، و مانند آنها به دست شهربانان و شاه بر مردم بفراوانی تحمیل میشد.
پس چنین مینماید که زندگی برای مردم عادی بسیار دشوار بود. هزینههای
عمومی محلی را، با باجهای مخصوص آن محل انجام میدادند، زر و سیم چون سیلی
گران به صندوقهای شاه میریخت. هنوز سخنی از املاک و معدنها و تأسیسات
آبیاری شاه نگفتهایم که درآمدهای کلان داشت. بیشتر طلاهای گرد آمده به
هنگام جنگ و یا همچون پیشکشی به مصرف میرسند.»
سامانه اداری شاهنشاهی هخامنشی
-----------------------------------------------------------------
در پایان باید موضوع را یادآوری کنم که اگر چه سنگنوشتههای هخامنشی به سه زبان عیلامی، بابلی و پارسی باستان نوشته
شده است و بایگانی امور اقتصادی انحصارا به زبان عیلامی بود، اما به نظر
واقعی میرسد که زبان معمول در آن دوران بابلی بوده است. ازاینرو در
روابط بین المللی آن دوران ناگزیر بودند که از زبان بابلی استفاده کنند و
نیز در سامانه اداری شاهنشاهی بررسی فعالیتهای تجاری و اقتصادی زبان
بابلی رایج و مرسوم بود. اما چون متون مربوط به این زبان بیشتر بر روی
پوست نوشته میشد که در مقایسه با رس و سنگ به دلیل آسیبهای طبیعی در
طول زمان، نسخههای کمی از آن به جای نمانده است. تنها در تخت جمشید چند
سنگنوشته به زبان بابلی پیدا شده است که با جوهر بر روی هاون و دسته هاون
نوشته شده اند. درباره دیگر زبانها باید گفت که تنها سنگنوشتههایی به
زبان هیروگلیف بر روی تندیس داریوش و نیز چندین گلدان سنگی در کل شاهنشاهی
پارس به جای مانده است. یک لوح به زبان بابلی و لوح کوچک دیگری نیز از جنس
رس در بایگانی تخت جمشید یافت شده است که به زبان یونانی بر روی آن نوشته
شده است دو ماریس 2 marris یعنی 20 لیتر شراب در ماه تبت Tebet. اما آن چه
که بدیهی است این است که دانش ما در این زمینه بسیار اندک است. از سوی
دیگر سامانه مدیریتی شاهنشاهی ایجاب میکرد که زبانهای مختلفی که در آن
دوران در خاورمیانه بکار برده میشد، در دربار و یا امور جاری آن بکار
برود. چند زبانی در سامانه اجرایی
هخامنشیان در تورات و باب استر (Esther) بیان شده است: «رونویسان و منشیان
درباره به سرعت احضار شدند ... به فرمان مردخای نامههایی را به یهودیان،
والیان ایالت ها، فرمانداران، افسران بلندپایه ایالات شاهنشاهی از هند تا
حبشه و چیزی نزدیک به 27 استان یا شهربنشین به رشته تحریر در آوردند و
برای هر ایالت به خط آن ایالت و برای هر ملتی به زبانی که با آن حرف
میزدند و برای یهودیان نیز به خط و زبان رسمی آنان نامههایی را نوشته
اند.»
در بالای سر داریوش نبشتهیی کوتاه آمده است. این نبشته چنین است:
من داریوش، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه در پارس، شاه کشورها، پسر ویشتاسپ، نوه ارشام هخامنشی
داریوش شاه گوید: پدر من ویشتاسپ، پدر ویشتاسپ ارشام، پدر ارشام آریامن، پدر آریامن چیش پیش، پدر چیش پیش هخامنش.
داریوش شاه گوید: بدین انگیزه ما هخامنشی خوانده میشویم [که] از دیرگاهان نژاده هستیم از دیرگاهان تخمهی ما شاهان بودند.
داریوش شاه گوید: هشت [تن] از تخمه من شاه بوده اند. من نهمین[هستم]. ما نُه [تن] پشت اندر پشت (در دو شاخه) شاه هستیم.
همانطور
كه در قسمت آخر هم مشاهده می شود، به دو شاخه بودن هخامنشیان اشاره شده و
در شمارش و ذكر تعداد شاهان هم وجود شاهانی به جز شاخه خود او به وضوح
مشخص می شود.
کوروش کبیر
کوروش بزرگ (۵۷۶-۵۲۹ پیش از میلاد)، همچنین معروف به کوروش دوم نخستین شاه و بنیانگذار دودمان شاهنشاهی هخامنشی است. شاه پارسی، بهخاطر بخشندگی، بنیان گذاشتن حقوق بشر، پایهگذاری نخستین امپراتوری چند ملیتی و بزرگ جهان، آزاد کردن بردهها و بندیان، احترام به دینها و کیشهای گوناگون، گسترش تمدن و غیره شناخته شدهاست.
ایرانیان کوروش را پدر*[۱] و یونانیان، که وی سرزمینهای ایشان را تسخیر کرده بود، او را سرور و قانونگذار مینامیدند. یهودیان این پادشاه را به منزله مسحشده توسط پروردگار بشمار میآوردند، ضمن آنکه بابلیان او را مورد تأیید مردوک میدانستند.
واژهٔ کوروش
نام کوروش در زبانهای گوناگون باستانی بهگونههای مختلف نگاشته شدهاست:
- پارسی باستان: Kūruš
- در کتیبههای عیلامی: Ku-rash
- درکتیبههای بابلی: Ku-ra-ash
- در زبان یونانی باستان: Κῦρος آمدهاست.
- در زبان عبری: کورِش Koresh
- در زبان لاتین: سیروس Cyrus؛ صورت لاتین نام کوروش به فارسی بازگشته و به عنوان نام در ایران استفاده میشود.
دورهٔ جوانی
تبار کوروش از جانب پدرش به پارسها میرسد که برای چند نسل بر انشان(شمال خوزستان کنونی)، در جنوب غربی ایران، حکومت کرده بودند. کوروش درباره خاندانش بر سفالینهٔ استوانه شکلی محل حکومت آنها را نقش کردهاست. بنیانگذار سلسلهٔ هخامنشی، شاه هخامنش انشان بوده که در حدود ۷۰۰ میزیستهاست. پس از مرگ او، فرزندش چا ایش پیش به حکومت انشان رسید. حکومت چا ایش پیش نیز پس از مرگش توسط دو نفر از پسرانش کوروش اول شاه انشان و آریارامن شاه پارس دنبال شد. سپس، پسران هر کدام، به ترتیب کمبوجیه اول شاه انشان و آرشام شاه پارس، بعد از آنها حکومت کردند. کمبوجیه اول با شاهدخت ماندانا دختر ایشتوویگو (آژی دهاک یا آستیاگ) پادشاه ماد ازدواج کرد و کوروش بزرگ نتیجه این ازدواج بود.
تاریخ نویسان باستانی از قبیل هرودوت، گزنفون وکتزیاس درباره چگونگی زایش کوروش اتفاق نظر ندارند. اگرچه هر یک سرگذشت تولد وی را به شرح خاصی نقل کردهاند، اما شرحی که آنها درباره ماجرای زایش کوروش ارائه دادهاند، بیشتر شبیه افسانه میباشد. تاریخ نویسان نامدار زمان ما همچون ویل دورانت و پرسی سایکس و حسن پیرنیا، شرح چگونگی زایش کوروش را از هرودوت برگرفتهاند. بنا به نوشته هرودوت، آژی دهاک شبی خواب دید که از دخترش آنقدر آب خارج شد که همدان و کشور ماد و تمام سرزمین آسیا را غرق کرد. آژی دهاک تعبیر خواب خویش را از مغها پرسش کرد. آنها گفتند از او فرزندی پدید خواهد آمد که بر ماد غلبه خواهد کرد. این موضوع سبب شد که آژی دهاک تصمیم بگیرد دخترش را به بزرگان ماد ندهد، زیرا میترسید که دامادش مدعی خطرناکی برای تخت و تاج او بشود. بنابر این آژی دهاک دختر خود را به کمبوجیه اول شاه آنشان که خراجگزار ماد بود، به زناشویی داد.
ماندانا پس از ازدواج با کمبوجیه باردار شد و شاه این بار خواب دید که از شکم دخترش تاکی رویید که شاخ و برگهای آن تمام آسیا را پوشانید. پادشاه ماد، این بار هم از مغها تعبیر خوابش را خواست و آنها اظهار داشتند، تعبیر خوابش آن است که از دخترش ماندانا فرزندی بوجود خواهد آمد که بر آسیا چیره خواهد شد. آستیاگ بمراتب بیش از خواب اولش به هراس افتاد و از این رو دخترش را به حضور طلبید. دخترش به همدان نزد وی آمد. پادشاه ماد بر اساس خوابهایی که دیده بود از فرزند دخترش سخت وحشت داشت، پس زادهٔ دخترش را به یکی از بستگانش بنام هارپاگ، که در ضمن وزیر و سپهسالار او نیز بود، سپرد و دستور داد که کوروش را نابود کند. هارپاگ طفل را به خانه آورد و ماجرا را با همسرش در میان گذاشت. در پاسخ به پرسش همسرش راجع به سرنوشت کوروش، هارپاگ پاسخ داد وی دست به چنین جنایتی نخواهد آلود، چون یکم کودک با او خوشایند است. دوم چون شاه فرزندان زیاد ندارد دخترش ممکن است جانشین او گردد، در این صورت معلوم است شهبانو با کشنده فرزندش مدارا نخواهد کرد. پس کوروش را به یکی از چوپانهای شاه به نام مهرداد (میترادات) داد و از او خواست که وی را به دستور شاه به کوهی در میان جنگل رها کند تا طعمهٔ ددان گردد.
چوپان کودک را به خانه برد. وقتی همسر چوپان به نام سپاکو از موضوع با خبر شد، با ناله و زاری به شوهرش اصرار ورزید که از کشتن کودک خودداری کند و بجای او، فرزند خود را که تازه زاییده و مرده بدنیا آمده بود، در جنگل رها سازد. مهرداد شهامت این کار را نداشت، ولی در پایان نظر همسرش را پذیرفت. پس جسد مرده فرزندش را به ماموران هارپاگ سپرد و خود سرپرستی کوروش را به گردن گرفت.
روزی کوروش که به پسر چوپان معروف بود، با گروهی از فرزندان امیرزادگان بازی میکرد. آنها قرار گذاشتند یک نفر را از میان خود به نام شاه تعیین کنند و کوروش را برای این کار برگزیدند. کوروش همبازیهای خود را به دستههای مختلف بخش کرد و برای هر یک وظیفهای تعیین نمود و دستور داد پسر آرتم بارس را که از شاهزادگان و سالاران درجه اول پادشاه بود و از وی فرمانبرداری نکرده بود تنبیه کنند. پس از پایان ماجرا، فرزند آرتم بارس به پدر شکایت برد که پسر یک چوپان دستور دادهاست وی را تنبیه کنند. پدرش او را نزد آژی دهاک برد و دادخواهی کرد که فرزند یک چوپان پسر او را تنبیه و بدنش را مضروب کردهاست. شاه چوپان و کوروش را احضار کرد و از کوروش سوال کرد: «تو چگونه جرأت کردی با فرزند کسی که بعد از من دارای بزرگترین مقام کشوری است، چنین کنی؟» کوروش پاسخ داد: «در این باره حق با من است، زیرا همه آنها مرا به پادشاهی برگزیده بودند و چون او از من فرمانبرداری نکرد، من دستور تنبیه او را دادم، حال اگر شایسته مجازات میباشم، اختیار با توست.»
آژی دهاک از دلاوری کوروش و شباهت وی با خودش به اندیشه افتاد. در ضمن بیاد آورد، مدت زمانی که از رویداد رها کردن طفل دخترش به کوه میگذرد با سن این کودک برابری میکند. بنابراین آرتم بارس را قانع کرد که در این باره دستور لازم را صادر خواهد کرد و او را مرخص کرد. سپس از چوپان درباره هویت طفل مذکور پرسشهایی به عمل آورد. چوپان پاسخ داد: «این طفل فرزند من است و مادرش نیز زندهاست.» اما شاه نتوانست گفته چوپان را قبول کند و دستور داد زیر شکنجه واقعیت امر را از وی جویا شوند.
چوپان ناچار به اعتراف شد و حقیقت امر را برای آژی دهاک آشکار کرد و با زاری از او بخشش خواست. سپس آژی دهاک دستور به احضار هارپاگ داد و چون او چوپان را در حضور پادشاه دید، موضوع را حدس زد و در برابر پرسش آژی دهاک که از او پرسید: «با طفل دخترم چه کردی و چگونه او را کشتی؟» پاسخ داد: «پس از آن که طفل را به خانه بردم، تصمیم گرفتم کاری کنم که هم دستور تو را اجرا کرده باشم و هم مرتکب قتل فرزند دخترت نشده باشم» و ماجرا را به طور کامل نقل نمود. آژی دهاک چون از ماجرا خبردار گردید خطاب به هارپاگ گفت: امشب به افتخار زنده بودن و پیدا کردن کوروش جشنی در دربار برپا خواهم کرد. پس تو نیز به خانه برو و خود را برای جشن آماده کن و پسرت را به اینجا بفرست تا با کوروش بازی کند. هارپاگ چنین کرد. از آنطرف آژی دهاک مغان را به حضور طلبید و در مورد کورش و خوابهایی که قبلاً دیده بود دوباره سوال کرد و نظر آنها را پرسید. مغان به وی گفتند که شاه نباید نگران باشد زیرا رویا به حقیقت پیوسته و کوروش در حین بازی شاه شدهاست پس دیگر جای نگرانی ندارد و قبلاً نیز اتفاق افتاده که رویاها به این صورت تعبیر گردند. شاه از این ماجرا خوشحال شد. شب هنگام هارپاگ خوشحال و بی خبر از همه جا به مهمانی آمد. شاه دستور داد تا از گوشتهایی که آماده کردهاند به هارپاگ بدهند ؛ سپس به هارپاگ گفت میخواهی بدانی که این گوشتهای لذیذ که خوردی چگونه تهیه شدهاند.سپس دستور داد ظرفی را که حاوی سر و دست و پاهای بریده فرزند هارپاگ بود را به وی نشان دهند. هنگامی که ماموران شاه درپوش ظرف را برداشتند هارپاگ سر و دست و پاهای بریده فرزند خود را دید و گرچه به وحشت افتاده بود. خود را کنترول نمود و هیچ تغییری در صورت وی رخ نداد و خطاب به شاه گفت: هرچه شاه انجام دهد همان درست است و ما فرمانبرداریم.این نتیجه نافرمانی هارپاگ از دستور شاه در کشتن کوروش بود
کوروش برای مدتی در دربار آژی دهاک ماند سپس به دستور وی عازم آنشان شد. پدر کوروش کمبوجیه اول و مادرش ماندانا از وی استقبال گرمی به عمل آوردند. کوروش در دربار کمبوجیه اول خو و اخلاق والای انسانی پارسها و فنون جنگی و نظام پیشرفته آنها را آموخت و با آموزشهای سختی که سربازان پارس فرامیگرفتند پرورش یافت. بعد از مرگ پدر وی شاه آنشان شد
فرزندان
پس از مرگ کورش، فرزند ارشد او کمبوجیه به سلطنت رسید. وی، هنگامی که قصد لشگرکشی به سوی مصر را داشت، از ترس توطئه، دستور قتل برادرش بردیا را صادر کرد.{ولی بنا به کتاب سرزمین جاوید از باستانی پاریزی(کمبوجیه به دلیل بی احترامی فرعون به مردم ایران وکشتن 15 ایرانی به مصر حمله کرد که بردیه که در طول جنگ در ایران به سر میبرد برای انکه با کمبوجیه که برادر دوقلوی او بود اشتباه نشود با پنهان کردن خود از مردم به وسیله نقابی از خیانت به برادرش امتناع کرد ولی گویمات مغ با کشتن بردیه و شایعه کشته شدن کمبوجیه و با پوشیدن نقاب بر مردم ایران تا مدت کوتاهی پادشاهی کرد.)} در راه بازگشت کمبوجیه از مصر، یکی از موبدان دربار به نام گئومات مغ، که شباهتی بسیار به بردیا داشت، خود را به جای بردیا قرار داده و پادشاه خواند. کمبوجیه با شنیدن این خبر در هنگام بازگشت، یک شب و به هنگام بادهنوشی خود را با خنجر زخمی کرد که بر اثر همین زخم نیز درگذشت. کورش بجز این دو پسر، دارای سه دختر به نامهای آتوسا و آرتیستون و مروئه بود که آتوسا بعدها با داریوش اول ازدواج کرد و مادر خشایارشا، پادشاه قدرتمند ایرانی شد.
آتوسا دختر کوروش است. داریوش بزرگ با پارمیدا و آتوسا ازدواج کرد که داریوش بزرگ از آتوسا صاحب پسری بنام خشیارشا شد
منشور کوروش از 21 شهریور ماه تا 21 دی ماه در موزه ملی ایران
همانطور که می دانید قرار بود منشور کوروش کبیر در سال گذشته به مدت چهار ماه از سوی موزه بریتانیا به موزه ملی ایران تحویل داده شود تااین شئ باارزش ومهم در سرزمین اصلی خود به نمایش گذاشته شود ولی بعد موزه بریتانیا اعلام کرد که دو قطعه جدید از منشور کوروش یافت شده که باید مورد برسی و تحلیل قرار گیرد. در ادامه طی در خواست دوباره موزه ملی ایران موزه بریتانیا قبول کرد که منشور کوروش را از ٢١ شهریور ماه تا ٢١ دی ماه در اختیار موزه ملی ایران قرار دهد. روز ٢١ شهریور ماه منشورکوروش با حضور اقای رئیس جمهور واقای نیل مک گریگور مدیر موزه بریتانیا و خانم ازاده اردکانی رئیس کل موزه ملی ایران د ر همین موزه پرده برداری شد.
مدیر موزه بریتانیا در طی سخنرانی خودگفت:
پس از برگزاری دو نمایشگاه "امپراطوری فراموش شده "و"شاه عباس"ازسوی موزه ملی ایران در موزه بریتانیا برای موزه بریتانیا افتخار بزرگی بود تا بتواند منشور کوروش والواح میخی مربوط به ان را برای یک نمایشگاه عالی به موزه ملی ایران به امانت بسپارد. استوانه طی کاوش های باستان شناسی موزه بریتانیا در عراق شهر بابل در سال ١٨٧٩ کشف شد این استوانه در پای دیواری از شهر بابل بعد از فتح ان شهر توسط کوروش درسال ٥٣٩ قبلاز میلاد دفن شده بود. این استوانه به خط میخی بابلی نگاشته شده ودرمتن ان امده است که :
"باکمک خدای مردوک کوروش بابل را بدون جنگ فتح کرد وخدایان متعدد را حفظ کردومردمان مختلفی را که به بابل اورده شده بودند به سرزمین اصلی خود برگرداند"
انچه بر این استوانه حک شده خبر از تفکری روشن در عهد قدیم دارد که بسیار نادر مینماید از همین رو این استوانه نقش واثری خاص پیدا کرده استوانه کوروش توسط مردم جهان به عنوان سمبولی ازمقاومت و احترام شناخته میشود تا انجا که از کوروش در کتاب مقدس هم نام برده شده است. درحقیقت منشورکوروش درزمره میراث فرهنگی جهان محسوب میشود وهمین موضوع است که موزه بریتانیا را مکلف میکند به بهترین نحو از ان نگهداری کرده و به جهانیان معرفی کند. و حال فرصت مناسبی است تامنشور در سرزمین اصلی اش ایران مهد و زادگاه کوروش به نمایش گذاشتبه شود.
نیل مک گریگور
مدیر موزه بریتانیا
کشف استوانه:
استوانه کوروش درسال١٨٧٩میلادی درکاوش های هرمزد رسام از سوی موزه بریتانیا دربخش جنوبی ویرانه های موسوم به تل عمران (معروف به جمجمه) در بابل (عراق امروزی) کشف شد که احتمالا در زیر یکی از دیوارهای بابل باستانی روزگاری دفن شده بود. احتمال دارد کوروش کبیر این استوانه را به عنوان یک کتیبه پی بنا براساس یک سنت قدیمی به دست خود دران مکان قرار داده باشد.
هرمزدرسام کاشف منشور کوروش:
هرمزد رسام متولد سال١٨٢٦ میلادی است او با اینکه نامی ایرانی داشت در یک خانواده مسیحی اشوری در موصل به دنیا امد که در ان زمان زیر نظر خلافت عثمانی اداره میشد . رسام در١٩ سالگی همراه با استن هنری لیارد به کاوش در تپهای باستانی نمرود پرداخت اوسپس به توصیه لیارد برای تحصیل به انگلستان رفت وهیات امنای موزه بریتانیا ازرسام خواست تاپس از لیارد به جای او به کاوش بپردازد. او بعدها با داشتن مجوزی از دولت عثمانی توانست به کاوش در اشور وبابل بپردازد ازیافتهای مهم او میتوان به نقش برجستهای شکار شیر در کاخ اشور بانی پالوتزئیناتمفرغی دروازه بالاوات مربوط به شلمانسر سوم پادشاه اشور وهمجنین استوانه مربوط به نبونید وکتیبه های حاوی متن افرینش وافسانه توفان ونزدیک به یکصد هزار سند نوشتاری باستانی اشاره کرد که مجموعه مهمی ازنوشتهای جهان باستان را تشکیل میدهد.
یکی از مهمترین یافته های او استوانه کوروش بود .به پاس یافته های پر ارزش او اکادمی سلطنتی علوم در تورین ایتالیا جایزه برازا شامل ١٢ هزار فرانک به رسام اهدا کرد. رسام پس از سال ١٨٨٢ بیشتر در برایتون در جنوب انگلستان اقامت داشت وبه نوشتن کتاب هایی درباره کاوش های اشوری وبابلی ومسیحیان خاور میانه وزندگی نامه خود مشغول بود. اما زندگی نامه او هرگز انتشار نیافت واز سرنوشت دست نوشته های او خبری در دست نیست.
رسام پس از یک زندگی پرماجرا در روز ١٦ سپتامبر ١٩١٠ دربرایتون درگذشت ودرانجا به خاک سپرده شد.